Zatrzymanie cudzoziemca w Polsce wymaga zwrócenia uwagi nie tylko na upływ czasu, lecz także na zrozumienie pouczeń. W pierwszych 48 godzinach kluczowe są prawa zatrzymanego: pomoc tłumacza, kontakt z obrońcą oraz możliwość powiadomienia bliskich i konsulatu.

Najważniejsze w skrócie

• Przyczyny zatrzymania trzeba wyjaśnić niezwłocznie i w sposób zrozumiały dla zatrzymanego.
• Osobie niewładającej wystarczająco językiem polskim przysługuje bezpłatna pomoc tłumacza.
• Zatrzymany ma prawo do niezwłocznego kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym.
• Można żądać zawiadomienia wskazanej osoby i skorzystać z kontaktu z konsulatem.
• Terminy 48 godzin i kolejnych 24 godzin dotyczą różnych etapów pozbawienia wolności.

Zatrzymanie cudzoziemca: najpierw przyczyna i terminy

Zgodnie z art. 41 ust. 3 Konstytucji RP każdy zatrzymany powinien niezwłocznie otrzymać zrozumiałą informację o przyczynach zatrzymania. Ma też prawo do bycia wysłuchanym oraz do złożenia lub odmowy złożenia oświadczenia w swojej sprawie. Wynika to z art. 244 § 2 k.p.k. i art. 244 § 3 k.p.k. [1][2]

48 godzin liczy się od chwili zatrzymania. Jeżeli w tym czasie zatrzymany nie zostanie przekazany do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania, należy go natychmiast zwolnić. Zwolnienie powinno nastąpić również wtedy, gdy ustanie przyczyna zatrzymania – nie trzeba czekać na upływ całego terminu. Tak stanowi art. 248 § 1 k.p.k. [2]

Po przekazaniu do dyspozycji sądu biegnie odrębny termin 24 godzin na doręczenie postanowienia o tymczasowym aresztowaniu. Jego niedochowanie również oznacza obowiązek zwolnienia, zgodnie z art. 248 § 2 k.p.k. Łącznie chodzi więc o maksymalnie 72 godziny bez postanowienia sądu, a nie o możliwość zatrzymania każdej osoby na pełne trzy doby. [1][2]

Zatrzymany otrzymuje pisemne pouczenie i ma prawo do odpisu protokołu zatrzymania. Warto odróżniać te dokumenty: pouczenie opisuje uprawnienia, a prawo do odpisu protokołu wynika z art. 244 § 3 k.p.k. [2][3][9]

Zgłoś potrzebę tłumacza i kontaktu z obrońcą

Tłumacz w postępowaniu karnym

Jeżeli zatrzymany nie zna wystarczająco języka polskiego, przysługuje mu bezpłatna pomoc tłumacza na podstawie art. 72 § 1 k.p.k. Nie chodzi wyłącznie o całkowity brak znajomości polskiego. Jak wskazuje orzecznictwo Sądu Najwyższego przywołane w raporcie RPO, znaczenie ma również to, czy osoba dostatecznie rozumie pytania i potrafi sformułować swoje myśli. [2][8]

Potrzebę tłumaczenia należy więc jasno zgłosić także wtedy, gdy cudzoziemiec porozumiewa się po polsku w codziennych sytuacjach, ale nie rozumie pytań podczas czynności. Osobom szukającym informacji po angielsku można wskazać serwis criminal defense lawyer in Poland. Takie materiały nie zastępują pomocy tłumacza.

Art. 72 k.p.k. przewiduje wezwanie tłumacza do czynności z udziałem oskarżonego niewładającego wystarczająco językiem polskim. Na wniosek oskarżonego lub obrońcy tłumacz pomaga też w porozumieniu się z obrońcą w związku z czynnością. Państwo pokrywa jego wynagrodzenie. [2]

Z tłumaczeniem pisemnym doręcza się postanowienie o przedstawieniu, uzupełnieniu lub zmianie zarzutów, akt oskarżenia oraz orzeczenie podlegające zaskarżeniu lub kończące postępowanie. Prawo do tłumaczenia ustnego i pisemnego obejmuje również dyrektywa 2010/64/UE. [2][4]

Kontakt z prawnikiem i obrońca z urzędu

Art. 245 § 1 k.p.k. daje zatrzymanemu prawo do niezwłocznego kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym i bezpośredniej rozmowy z nim. Nie należy jednak przedstawiać poufności tej rozmowy jako bezwarunkowej: w wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych wypadkach zatrzymujący może zastrzec swoją obecność. [2][3]

Obrońca z urzędu jest wyznaczany w sytuacjach określonych w ustawie, gdy oskarżony nie ma obrońcy z wyboru – zgodnie z art. 81 § 1 k.p.k. Na podstawie art. 78 § 1 k.p.k. oskarżony może żądać jego wyznaczenia, jeżeli nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. [2]

Prawo do informacji oraz dostęp do adwokata są też przedmiotem unijnych dyrektyw: dyrektywy 2012/13/UE i dyrektywy 2013/48/UE. [5][6]

Co zrobić krok po kroku – lista dla bliskich i pracodawcy

1. Ustalcie czas zatrzymania. To od tej chwili biegnie termin 48 godzin. Nie należy mylić go z późniejszym terminem 24 godzin liczonym od przekazania do dyspozycji sądu.
2. Uwzględnijcie barierę językową i kontakt z prawnikiem. Pomocne jest przygotowanie danych adwokata lub radcy prawnego, z którym zatrzymany chce się skontaktować. Sama codzienna znajomość polskiego nie przesądza, że pomoc tłumacza jest zbędna.
3. Ustalcie, kogo zatrzymany chce powiadomić. Prawo obejmuje zawiadomienie osoby najbliższej lub innej wskazanej osoby, a także pracodawcy, szkoły lub uczelni. Podstawę stanowią art. 245 § 2, art. 261 k.p.k. [2][3]
4. Pamiętajcie o kontakcie konsularnym. Cudzoziemiec ma prawo do kontaktu z urzędem konsularnym lub przedstawicielstwem dyplomatycznym państwa swojego obywatelstwa. Bezpaństwowiec może kontaktować się z przedstawicielem państwa stałego zamieszkania. Jeżeli przewiduje to umowa konsularna, konsulat jest informowany także bez prośby zatrzymanego. Wynika to z art. 612 § 2 k.p.k.; komunikowania się z obywatelami dotyczy też art. 36 Konwencji wiedeńskiej o stosunkach konsularnych z 1963 r. [2][3][7]

Zażalenie i ochrona praw zatrzymanego

Na zatrzymanie można wnieść zażalenie do sądu w terminie 7 dni od dnia zatrzymania. Można w nim żądać zbadania zasadności, legalności oraz prawidłowości zatrzymania – przewiduje to art. 246 § 1 k.p.k. Z kolei art. 248 § 3 k.p.k. zakazuje ponownego zatrzymania na podstawie tych samych faktów i dowodów. [2]

Przez cały czas pozbawienia wolności obowiązuje prawo do humanitarnego traktowania, wynikające z art. 41 ust. 4 Konstytucji RP, oraz dostęp do niezbędnej pomocy medycznej. Art. 41 ust. 5 Konstytucji RP przewiduje prawo do odszkodowania dla każdego bezprawnie pozbawionego wolności. [1][3]

Bibliografia

1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., art. 41 (Dz.U. 1997 nr 78, poz. 483).
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, art. 72, 78–81, 244–248, 261, 612 (Dz.U. 1997 nr 89, poz. 555 ze zm.).
3. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 czerwca 2015 r. w sprawie określenia wzoru pouczenia o uprawnieniach zatrzymanego w postępowaniu karnym (Dz.U. 2015 poz. 835).
4. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/64/UE z dnia 20 października 2010 r. w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i tłumaczenia pisemnego w postępowaniu karnym.
5. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/13/UE z dnia 22 maja 2012 r. w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym.
6. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym (…) oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności.
7. Konwencja wiedeńska o stosunkach konsularnych, sporządzona w Wiedniu dnia 24 kwietnia 1963 r., art. 36.
8. Rzecznik Praw Obywatelskich, Raport „Prawo do pomocy tłumacza w postępowaniach karnych”, 2026.
9. Serwis Rzeczypospolitej Polskiej gov.pl, „Prawa i obowiązki zatrzymanego”.

Zastrzeżenie: Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i przedstawia stan prawny na dzień publikacji. Nie stanowi porady prawnej ani opinii prawnej w konkretnej sprawie. W indywidualnej sytuacji należy skonsultować się z adwokatem lub radcą prawnym.