Małżeństwa z elementem zagranicznym – zawarte z obcokrajowcem, za granicą albo gdy jeden z małżonków wyjechał do innego kraju – to dziś codzienność. Gdy taki związek się rozpada, pojawiają się pytania, których nie ma w typowej sprawie: w którym kraju się rozwieść, według jakiego prawa i czy wyrok będzie uznany także za granicą.

Kiedy rozwód ma charakter międzynarodowy?

O rozwodzie międzynarodowym mówimy wtedy, gdy w sprawie występuje tzw. element zagraniczny. Może nim być odmienne obywatelstwo małżonków, zamieszkiwanie jednego lub obojga za granicą, zawarcie małżeństwa w innym państwie albo posiadanie majątku lub dzieci przebywających poza Polską. W takiej sytuacji nie wystarczy sięgnąć wyłącznie po polskie przepisy – trzeba najpierw ustalić dwie odrębne kwestie: który sąd ma prawo rozpoznać sprawę (jurysdykcja) oraz jakie prawo materialne zastosuje do rozwodu (prawo właściwe). To dwa różne zagadnienia, które wcale nie muszą prowadzić do tego samego państwa.

Który sąd jest właściwy? Kwestia jurysdykcji

W obrębie Unii Europejskiej (z wyjątkiem Danii) jurysdykcję w sprawach rozwodowych reguluje rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, zwane Bruksela II ter, obowiązujące od 1 sierpnia 2022 r. Wskazuje ono kilka równorzędnych podstaw jurysdykcji, opartych przede wszystkim na zwykłym pobycie małżonków. Sąd danego państwa jest właściwy m.in. wtedy, gdy znajduje się tam zwykły pobyt obojga małżonków, ich ostatni wspólny zwykły pobyt (jeśli jedno z nich nadal tam mieszka), zwykły pobyt strony pozwanej, albo zwykły pobyt powoda, o ile mieszkał tam przez określony czas przed złożeniem pozwu. Istotne jest również wspólne obywatelstwo małżonków.

Oznacza to, że małżonkowie mogą mieć do wyboru sądy więcej niż jednego państwa – a wtedy liczy się, kto pierwszy skutecznie wniesie sprawę. Jeżeli żadne z państw unijnych nie ma jurysdykcji na podstawie rozporządzenia, o właściwości polskiego sądu decydują przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o jurysdykcji krajowej. W Polsce sprawy rozwodowe – także te z elementem zagranicznym – rozpoznaje sąd okręgowy.

Jakie prawo stosuje sąd – prawo właściwe

To, że sprawę rozpoznaje sąd polski, nie oznacza automatycznie, że zastosuje on prawo polskie. Prawo właściwe dla rozwodu i separacji w większości państw UE, w tym w Polsce, wskazuje rozporządzenie (UE) nr 1259/2010, znane jako Rzym III. Pozwala ono małżonkom w pewnych granicach samodzielnie wybrać prawo właściwe dla rozwodu – na przykład prawo państwa ich wspólnego zwykłego pobytu lub prawo państwa, którego obywatelem jest jedno z nich.

W braku takiego wyboru rozporządzenie wskazuje prawo w określonej kolejności: prawo państwa zwykłego pobytu małżonków w chwili wytoczenia sprawy, a gdy go nie ma – prawo ostatniego wspólnego zwykłego pobytu, jeśli nie ustał on dawniej niż rok przed sprawą i jedno z małżonków nadal tam mieszka, następnie prawo wspólnego obywatelstwa, a w ostateczności prawo państwa sądu rozpoznającego sprawę. W praktyce może się więc zdarzyć, że polski sąd zastosuje do rozwodu prawo obce – i odwrotnie.

Dobrym przykładem działania tych reguł jest para o różnym obywatelstwie mieszkająca wspólnie w Polsce. Jeśli oboje mają tu zwykły pobyt, polski sąd będzie miał jurysdykcję, a w braku odmiennego wyboru prawa – zastosuje prawo polskie jako prawo państwa wspólnego zwykłego pobytu. Inaczej będzie, gdy małżonkowie przez lata mieszkali razem w innym kraju, a dopiero niedawno jedno z nich wróciło do Polski – wtedy zarówno jurysdykcja, jak i prawo właściwe mogą wskazywać na tamto państwo. Dlatego w sprawach międzynarodowych nie da się odpowiedzieć na pytanie „jak będzie wyglądał mój rozwód”, dopóki nie ustali się tych dwóch punktów wyjścia.

Rozwód, gdy małżonek mieszka za granicą

Częstą sytuacją jest rozwód, w którym jeden z małżonków przebywa poza Polską. Co do zasady nie blokuje to sprawy, ale wymaga zadbania o prawidłowe doręczenia pism za granicę – w UE regulują je odrębne przepisy o doręczaniu dokumentów, a poza UE umowy międzynarodowe i konwencje. Ułatwieniem bywa możliwość udziału w rozprawie w formie zdalnej, jeśli sąd tak zarządzi, oraz ustanowienie pełnomocnika w Polsce, który prowadzi sprawę na miejscu. Warto jednak liczyć się z tym, że konieczność doręczeń zagranicznych – zwłaszcza poza Unią – potrafi wydłużyć postępowanie o wiele miesięcy, dlatego poprawne wskazanie adresu drugiej strony i kompletność pism mają tu szczególne znaczenie.

Alimenty i podział majątku w sprawach transgranicznych

Rozwód z elementem zagranicznym to nie tylko samo rozwiązanie małżeństwa. Osobnymi reżimami prawnymi rządzą się powiązane z nim kwestie alimentów oraz majątku. Sprawy alimentacyjne w UE obejmuje rozporządzenie (WE) nr 4/2009, które reguluje jurysdykcję, prawo właściwe oraz – co bardzo ważne w praktyce – uznawanie i wykonywanie orzeczeń alimentacyjnych w innych państwach członkowskich. Dzięki niemu wyrok zasądzający alimenty w jednym kraju UE można egzekwować w drugim, co ma kluczowe znaczenie, gdy zobowiązany rodzic mieszka za granicą.

Z kolei małżeńskie ustroje majątkowe – a więc to, co w praktyce decyduje o podziale majątku – w części państw UE, w tym w Polsce, obejmuje rozporządzenie (UE) 2016/1103. Wskazuje ono, sąd którego państwa jest właściwy w sprawach majątkowych małżonków oraz jakie prawo stosuje do ich ustroju. W efekcie może się okazać, że sam rozwód, alimenty i podział majątku rozstrzygane są według reguł z trzech różnych aktów prawnych – i właśnie dlatego sprawy międzynarodowe wymagają całościowego spojrzenia, a nie rozpatrywania każdego wątku osobno.

Uznanie zagranicznego wyroku rozwodowego w Polsce

Jeżeli rozwód orzeczono za granicą, zwykle trzeba zadbać o jego skuteczność w Polsce – na przykład po to, by zmienić stan cywilny w aktach stanu cywilnego lub zawrzeć nowy związek. Orzeczenia rozwodowe wydane w państwach UE (poza Danią) są uznawane na podstawie rozporządzenia Bruksela II ter, bez odrębnego postępowania – wystarczy odpowiednie zaświadczenie. Orzeczenia spoza UE co do zasady podlegają uznaniu z mocy prawa, przy zachowaniu przesłanek przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego (m.in. prawomocność orzeczenia, brak sprzeczności z podstawowymi zasadami polskiego porządku prawnego, poszanowanie prawa do obrony). Na tej podstawie zagraniczny wyrok można zarejestrować w polskim rejestrze stanu cywilnego.

Dzieci w rozwodzie międzynarodowym

Gdy małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci, sprawa komplikuje się o kwestie odpowiedzialności rodzicielskiej – władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dziecka i kontaktów. W UE również te zagadnienia obejmuje rozporządzenie Bruksela II ter, w którym kluczowe znaczenie ma zwykły pobyt dziecka. Osobnym, bardzo poważnym problemem jest tzw. uprowadzenie rodzicielskie, czyli bezprawny wywóz lub zatrzymanie dziecka w innym państwie; reguluje je konwencja haska z 1980 r. dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę. W sprawach z dziećmi ponad granicami szczególnie ważne jest szybkie działanie i wsparcie prawnika znającego te mechanizmy.

Warte zapamiętania

Rozwód z obcokrajowcem rządzi się innymi regułami niż sprawa czysto krajowa. Najpierw trzeba ustalić jurysdykcję – w UE na podstawie rozporządzenia Bruksela II ter – a następnie prawo właściwe, które wskazuje rozporządzenie Rzym III i które wcale nie musi być prawem sądu rozpoznającego sprawę. Osobnej uwagi wymagają doręczenia za granicę, uznanie zagranicznego wyroku oraz sprawy dzieci. Ponieważ w tego typu sprawach wybór kraju i momentu złożenia pozwu potrafi realnie wpłynąć na wynik, warto wcześniej skorzystać z pomocy prawnika specjalizującego się w prawie rodzinnym z elementem międzynarodowym.